اوغرادیم

بیر بلادان قاچیبان یوز مین بلایا اوغرادیم

بیر زامان شاد اولمادیم درد و بلایا اوغرادیم

قان یوتوب هر لحظه بیر درد و بلایا اوغرادیم

نئیله ییم ائى دوستان من بی وفایا اوغرادیم

شول فلکین گردیشى، هئچ وقت منى شاد ائتمه دى

خسته کؤنلوم بیر بلادن، غمدن آزاد ائتمه دى

آیرى دوشدوم قووم و قارداشدان منى یاد ائتمه دى

من تکین بختى قارانى خانه ویران ائتمه دى

نئیله ییم ائى دوستان، من بى وفایا اوغرادیم؟

گؤرسه لر احوالیمى هر موبتلا ییغلار منه

آه و ناله مدن یانیب شاه و گدا ییغلار منه

دال ائدیپ بیگانه لر هر آشینا ییغلار منه

رحم ائدیب هر مفلس و هر بینوا ییغلار منه

نئیله ییم ائى دوستان، من بى وفایا اوغرادیم؟

ائى خودایا ائیله دین غمدن صنوبرى نه حال

هئچ موسلمان اولماسین من تک غم ایچره موبتلا

لوطف ائدیب یا خیضرى پئیغمبر مدد ائت سن منا

قالمیشام دار و فنا ایچره گیریفتار و بلا

نئیله ییم ائى دوستان، من بى وفایا اوغرادیم؟

ترجمه اشعار:

بهر فــرار از یک بلا، افتــــاده ام در صد بلا

ناشــاد مــاندم هر زمــان، با درد و آلام و بلا

خون خوردم اندر دل بسی، در موج غم ها غوطه ور

گوئیــد با هر دوستی، گشتم اسیــر بی وفا

از گردش چرخ فلک، ناشاد ماندم هر زمان

با قلب مملو از غم و بیداد ماندم هر زمــان

در بند و دور از یاد هر، آزاد ماندم هر زمان

در حسرت یک خانه آباد ماندم هر زمــان

گوئید با هر دوستی، گشتم اسیــر بی وفا

برحــال زارم می کنی، گریه اگر بینی مرا

از نالـه ام سوزد دل شهزاده و پیــر گـدا

گرید بر احوال دلــم، بیگـانه و هر آشنــا

آرد بحالم رحم دل، هر مفلس و هر بینــوا

گوئید با هر دوستی، گشتم اسیـر بی وفـا

قد صنوبرسـای من، از غم شده لام ایــخدا

هرگز نگردد مسلـمی چون من به غم ها مبتلا

ای خضر پیغمبر مـدد؛ بر حال من لطفی نمـا

افتــاده ام مهــجور در آلام و اصــــرار بلا

گوئید با هر دوستی، گشتم اسیــر بی وفـا

شاه اسماعیل صفوی

آنا دیلیم گؤزلدی

دولوب محببتون ای شوخ و دلستان دیلیمه

آلیب قراریمی الدن وئریب توان دیلیمه

کمان قاشون، گؤزون، اوخ کیپریگون، ساچین گؤزه لیم

آتیر کمند، چکیر یای گئدیر نشان دیلیمه

آلاولی سینه مین آهی وجودیمی کول ائدر

اگر سو سپمسه بو چشم خونفشان دیلیمه

یوخومدو چاره دایاننام همیشه چم خمیوه

ولی باتیرمیاسان طعنیله تیکان دیلیمه

گتیر جمالیوی قوی سینمه قادان جانیما

سرین سرین نفسونله سو سپ یانان دیلیمه

نه قدری گیزله دیرم درد عشقی سینه مده

دیلیمده جوشه گلیر غم اولور روان دیلیمه

می الستله مستم نه آبدستله پست

کی دگمه ییب الیمه جام و استکان دیلیمه

آنا دیلیم ائله شیریندی جاندان ایسته ملی

آچاندا من دیل آنام چوخ دئییبدی جان دیلیمه

دیلیم شیریندی عسلدن اودور کی غم یئمه رم

اگر وورا آریلار نیش هر زامان دیلیمه

منم او ترک، کی آدیم غزللرین دوزودو

من آذر اوغلویام آذر وئریبدی جان دیلیمه

منم او ترک، بخارئیله سمرقندی

باغیشلاییبلا قرا خالیمه ماتان دیلیمه

منم او ترک، کی غربتده اللی ایل یاشارام

تجاوز ائیله مز اهواز و اصفهان دیلیمه

منم او ترک، کی دالدان چیخاردارام دیلینی

قاهاررام انگینی هر کیم دیسه یامان دیلیمه

منم او ترک، سوزوم جمله سوزلرین گوزیدو

سوزوم اوزوم کیمی دوز، باغلاما یالان دیلیمه

دیلین فضیلتی یوخدور ملاک تقوادی

گئد اوز کمالیوه گول گولمه ای فلان دیلیمه

یقول اکرمکم عند ربّی اتقاکم

قویوب پیمبر اکرم گوزل بیان دیلیمه

همیشه امر به معروف دور منیم هدفیم

اگر کومک لیق ائده حیّ لامکان دیلیمه

منافقه دئیرم ال گوتور بو تفرقه دن

گولوب محاسینیمه یازما داستان دیلیمه

گلین وئره ک ال اله دشمنین قازاق کوکونو

یئتیرمه زهریلی عقرب کیمی زیان دیلیمه

کریمی ام دیلیمی رایج زامان ائده رم

توجّه ائتسه آقام صاحب الزّمان دیلیمه

استاد کریمی مراغه ای

چهارشنبه سوری

قیش چیخدی گزیر کوچه نی بو تازه جوانلار

یوخ یوخ نه جاوان درس تمدن اوخویانلار

چون مدرسه قورتولدی چیخوب ائیله تماشا

چارراه خیاباندا دوشوب گؤر نئجه غوغا

قیزلار کی چیخور مدرسه دن خیلی دل آرا

نازیله گئدیر منزله گویا که مارالدی

بیردن گوروسن آتدیلار بمب رنگی سارالدی

بو بوینی یوغون قانمور اوشاقدور چوخی قورخار

یا حملی وار آرواددی جانیم زحمتی آرتار

یا تریکی دور نعشه قاچار معرکه قالخار

ظاهرده موحصلدی اوزی اهل کمالدی

لیکن کافی تشبیهدی لاب او مالدی که مالدی

چارشنبه سوریده اولوبدور بئله مرسوم

بو رسملری واجب ائدوبدور ننه کلثوم

تصدیق ایلیوب چوخلارینی زینب پاشا مرحوم

بیر ساعت اوتور دقتیله ائیله تماشا

بیر بیر او یازان رسملری ائیلیوم انشاء

اولسون شب چارشنبه گرکدور هامی دلشاد

چیخسونلار داما قیز گلین اوغلان کیشی آرواد

هر دامدا گرگ اود یانا اولموش بئله ایجاد

قیزلار اونون اوستوندن او ساعتده آتیلسون

اما آتیلاندا دییه جاق بختیم آچیلسون

دامدان ائیله کی اندیلر قورتولدی تماشا

بیر مجمعه خوش شب چره ائیلر مهیا

خورما یمش ایگده سوجوق و فخری و حلوا

بیر عیده خانیم قلبیده بیر نیت ایده رلر

گیزلینجه قولاق آسماقا جدیت ایده رلر

شال ساللاماقا بعضی ایدر شوقیله رغبت

باغلاللار انون شالینه هر شیدن اوساعت

خوش یمن اولار گر دولما پیشیرسه شاما آرواد

شامدان صورا بیر آز بادام اویناللا یاتاللار

آرواد کیشی هر تک تکی مقصوده چاتاللار

کریمی مراغه‌ای دن

نامرده دو وئرمه

الهی هر نه وئرسون مرده وئر نامرده دو وئرمه

وطنداش حقّینه بیگانه یه حق وتو وئرمه

جلودار ائت بیزه دانانی دشمن اولسادا اولسون

آماندیر لطف قیل سوز قانمیان دوستا جلو وئرمه

کریم انسانه کرمان قالی سین وئر، فرش کاشان وئر

پخالت یورقانیندا یوخلایان شخصه پتو وئرمه

جناب قانمازا آت وئر، قاطیر وئر، مال داوار لطف ائت

پوزون آرتیر ماقا وئر قرمیزی نیسان، پژو وئرمه

سیچان آرتماقدادیر آرتیر پیشیکلر نسلینی امّا

سیچاندان باشقا بو حیوان اوچون حق میو وئرمه

قارینپا کیمسه نین شوربایه آرتیر رغبتین یارب

قوناقلیقدا عنایت قیل اونا میل چلو وئرمه

دئینگن کیمسه نین شرّیندن ایمن قیل قولاخلاری

عمل سیز واعظین آلت انگینه بیر بئیله تو وئرمه

دئمم میز بازی میزدن آیری ساخلا دیغلاسین اولسون

دییم بو فرقه یه وئر سونده میز چسب اوهو وئرمه

او کس که بورک سندن ایستیور باشلاره بورک قویسون

او شخصه باش وئریپسن عیبی یوخ امّا شاپو وئرمه

اوکی حیوان کیمین بیزلنمه سه مشکل یولا توشسون

بو حیوان خویلویا قیل مرحمت بیز وئر بزو وئرمه

اوکی مال حیوانی ایللر قویوپدور آرپایا حسرت

ائله مخلوقه یا رب جو وئر امّا آبجو وئرمه

خدایا مین کتابلیق قافیه بذل ائت غزل بازه

قیزیل بازه قیزیل وئر قات باقات پول وئر پلو وئرمه

حکیما «عاصمین» اشعارینه بیر کسیه دوزگوندور

خطاسین بیر به بیر عفو ائیله ییب اغیاره لو وئرمه

عاصم اردبیلی 2/2/87 اردبیل

ادبیات آذربایجان در دوره ی صفویه

سده‌ی دهم هجری(شانزدهم میلادی) با حادثه‌ی بزرگی در ایران همراه بود. در سال 907ق/ 1502م اسماعیل صفوی از خاندان شیخ صفی الدین اردبیلی، پس از 12 سال تلاش و از میان بردن 50 حاکمیت محلی، سرانجام در تبریز تاجگذاری کرد. او با محور قرار دادن مذهب تشیع، حکومتی یکپارچه و متمرکز ایجاد کرد.

شاه اسماعیل به دو نکته‌ی اساسی توجه داشت: یکی مذهب تشیع و دیگری زبان ترکی. اولی پایه و اساس قدرت گیری خاندان صفویه بود و دومی عامل بسیج هواداران صفویه. در سپاهی که شاه اسماعیل برای اجرای اهدافش گردآورده بود، قبایل ترکی چون شاملو، استاجلو، تکه للو، روملو، افشار، ذوالقدر، قاجار و ارساق شرکت داشتند. این قبایل در زمان شیخ حیدر پدر شاه اسماعیل، با نام قزلباشان معروف شدند. شیخ حیدر به هوادارانش دستور داده بود که کلاه سرخ رنگی دوازده تَرک به نشانه‌ی 12 امام بر سر بگذارند.

قزلباشان هسته‌ی اصلی سپاه شاه اسماعیل را تشکیل می‌دادند. عامل ارتباط معنوی و ظاهری شاه اسماعیل با مریدانش نیز زبان ترکی بود. با به قدرت رسیدن شاه اسماعیل، زبان ترکی نیرویی دوباره گرفت. شاه اسماعیل خود به ترکی شعر می‌سرود و ختایی تخلص می‌کرد. قسمت مهم اشعار او در عشق امام علی(ع) و امامان شیعه است. در زمان شاه اسماعیل، قالب قوشما(دو بیتی 11 هجایی) به وسیله‌ی شاه اسماعیل و شعرای معاصر پایه گذاری و توسعه یافته بود. قوشما از وزن‌های هجایی معمول در میان اقوام ترک بوده است. هر قوشما 2 تا 5 بند بود. نمونه‌ای از قوشما:

هرکیم شیخ صفوی‌نین امرینی توتماز یورلور بویولدا منزله چاتماز

غیر ملت اونا اعتبار ائتمز جمله عبادتین باشی دیر توحید

اشعار عاشقانه نیز با اوزان هجایی مانند قوشما، گرایلی(دو بیتی 8 هجایی) و بایاتی(دو بیتی 7 هجایی) در همین زمان پدید آمد. شاه اسماعیل خود غزل سرایی زبده بود. او از شاعران برجسته‌ی ترکی آذربایجانی است. نامه‌هایی که شاه اسماعیل برای پادشاهان عثمانی همچون سلطان مراد و سلطان سلیم می‌نوشت، به زبان ترکی بودند.

زمانی که شاه اسماعیل تبریز را از سلطان مراد آغ قویونلو گرفت و عَلَم شیعه‌گری برافراشت، ادیبان پارسی زبان دربار آغ قویونلو که عده‌ای از آنان سنّی متعصب بودند، به عثمانی رفتند. بدین ترتیب ادب ترکی از ادب پارسی پیشی گرفت. این ادیبان همچنان به کار ترویج زبان پارسی در عثمانی ادامه دادند. سلاطین عثمانی نامه‌های خود را برای شاه اسماعیل به فارسی می‌نگاشتند. اغلب شاعران آذربایجان در دربار صفوی گردآمده بودند. حبیبی شاعر معروف متولد برگشاد، ملک الشعرای دربار بود و شعری به فارسی از او در دست نیست. در دربار شاعران دیگری چون محمد امین سلطان ترکمان و برادرش محمد مؤمن بیگ به پارسی و ترکی شعر می‌سرودند. مولانا کلبعلی راغب تبریزی(مرگ 1002ق)، عقیقی شروانی و قاضی اعرجی مراغی از شاعران این دوره هستند که هم به پارسی و هم به ترکی شعر گفته‌اند. صادق بیگ افشار تبریزی متخلص به صادقی، در نظم و نثر فارسی و ترکی جغتایی دست داشته است. دیوان غزلیات ترکی و منشأت ترکی دارد. معروفترین اثر او تذکره‌ی مجمع الخواص در شرح احوال شاعران معاصر اوست که به زبان ترکی جغتایی نوشته و آقای عبدالرسول خیامپور استاد دانشگاه تبریز آن را به فارسی ترجمه کرده است.

علاوه بر آثار مکتوب، داستان‌های ترکی توسط عاشیق‌ها یا همان نوازندگان و خوانندگان دوره گرد در آذربایجان پدید آمدند. اینان دنباله رو اوزان‌های قدیمی بودند و وجود آن‌ها نشان‌گر عمق سیطره‌ی زبان ترکی به ویژه در روستاها و شهرهای کوچک است. از این داستان‌ها می‌توان به کوراوغلو، اصلی و کرم، قنبر و آرزو، شاه اسماعیل، عاشیق غریب و صنم و عاشیق عباس توفارقانلی اشاره کرد.

حقیری یکی از نمایندگان برجسته‌ی شعر ترکی آذربایجان در سده‌ی دهم است. وی چه در اشعار دیوان ترکی خود و چه در مثنوی لیلی و مجنون که آن را به ترکی نوشته، از شاعرانی چون جامی و هاتفی بسیار تأثیر پذیرفته است. در لیلی و مجنون او، تأثیر جامی افزون‌تر است. فردی اردبیلی از شاعران مکتب وقوع که دیوان او به فارسی و ترکی در موزه‌ی بریتانیا موجود است.

بی‌تردید فضولی ستاره‌ی درخشان آسمان ادبیات آذربایجان و بزرگترین شاعر ترکی آذربایجانی در سده‌ی دهم است. محمد بن سلیمان بغدادی متخلص به فضولی(1556-1489م) بر دیگر شاعران برتری دارد. ادبیات ترکی با فضولی به اوج خود رسید. قبل از فضولی ادبیات ترکی آذربایجانی شکل‌هایی چون مثنوی و غزل را آزموده بود. فضولی خود استاد غزل بود. علاوه بر آن او نخستین آثار ارزنده‌‌ی تمثیلی را در ترکی آذربایجانی آفرید(بنگ و باده- صحبت الاثمار). فضولی مانند نسیمی کوشید تا شعر ترکی را با اوزان عروضی سازگار نماید اگر چه او موفقیت چشمگیری به دست آورد ولی واقعیت این بود که ترکی با وزن هجایی سازگارتر است. او در 942 لیلی و مجنون را به ترکی سرود. مثنوی بنگ و باده را به نام شاه اسماعیل تمام کرد. کتاب روضة الشهداء تألیف ملاحسین کاشفی را به نام حدیقة السعداء به ترکی ترجمه کرد. فضولی حدیث اربعین از آثار جامی(شامل چهل حدیث) رابه همراه معنی منثور و ترجمه‌ی منظوم، به ترکی برگرداند. او در مقدمه‌ای که بر این کتاب نوشته‌ی است، یادآوری می‌کند که این«چهل دانه گوهر را برای فیض عموم» به ترکی ترجمه کرده است. از کتاب‌های دیگر او می‌توان به شکایت نامه(ترکی)، مطلع الاعتقاد(ترکی)، ساقی نامه(فارسی)، قصیده‌ی انیس القلب(فارسی) اشاره کرد. فضولی در هر سه زبان ترکی، فارسی و عربی آثاری بی‌بدیل داشته و به حق او را شکسپیر شعر ترکی می‌نامند.

در سال 944ق/ 1539م محمد بن حسین کاتب نشاطی شاعر معروف، کتاب روضة الشهداء نوشته ملاحسین واعظ کاشفی را با نام شهدا نامه به ترکی ترجمه کرد. نشاطی این کار را به دستور شاه تهماسب و نیز تأکید قاضی‌خان ساروشیخ اوغلو حاکم شیراز انجام داد. از مهم‌ترین ویژگی‌های سبک شناختی شهدا نامه، استفاده‌ی مترجم از واژه‌های خاص گویش تبریزی است. به ویژه این که بیش‌تر این واژه‌ها برای نخستین بار وارد زبان مکتوب ادبی شده‌اند.

روحی انارجانی یکی از شعرای معروف سده‌ی دهم است. او در زمان سلطان محمد خدابنده چهاردهمین پادشاه صفوی می‌زیست. به گفته‌ی محمد علی تربیت در کتاب دانشمندان آذربایجان، او از شعرای نامور آذربایجان بوده و در نظم و نثر پارسی استاد و صاحب دیوان و منشأت است. تنها نسخه‌ی بازمانده‌ی رساله‌ای از او که به سال 1037ق به خط فریدون گرجی نوشته شده و توسط عباس اقبال آشتیانی چاپ رسیده است.

روحی انارجانی(انرجانی) رساله‌ای به زبان ترکی آذربایجان نوشته است که شامل یک مقدمه، دو بخش و یک خاتمه است. مقدمه در خطبه و بیان سبب تألیف رساله است. بخش اول، در دوازده فصل و در باره‌ی رسم و آیین مردم تبریز است. بخش دوم، در چهارده فصل در بیان اصطلاحات و عبارات جماعت اناث و اعیان و اجلاف مردم تبریز است. خاتمه‌ی رساله دارای 29 بیت شعر در بی‌وفایی زنان و 7 بیت شعر عاشقانه است.

رساله روحی انرجانی که(اگر انتساب این رساله را به مردم تبریز در آن زمان درست بدانیم) نشانه‌ی این مطلب است که زبان نیمه مرده‌ی پهلوی در بین برخی طبقات مردم تبریز رایج بوده است. دانسته است که شماری طبقات پیشه ور پیش‌تر در زمان شاه تهماسب به این زبان شعر می‌گفتند ولی آنچه که روشن است اینکه طولی نکشید که از اوایل دوره‌ی صفویه زبان پهلوی رخت از میان بست و تنها به چند روستای دور افتاده(از جمله عنبران در نزدیک اردبیل- هرزندات نزدیک زنوز اهر، کرینگان یا چرینگان از محال دیزمار اهر- قریه‌ی ینگجه در قسمت ایل دلیکانلو میانه) محدود شده است.

در سده‌ی یازدهم هجری نیز سیر تکاملی زبان ترکی ادامه یافت. صائب تبریزی(1016-1086ق) معروفترین شاعر این سده است که عنوان ملک الشعرایی را از شاه عباس دوم گرفت. صائب در شعر پارسی چیره دست و در ترکی شاعری زبده بود. نسخه‌ی دست نویس دیوان غزلیات ترکی او به وسیله‌ی پرفسور حمید آراسلی در دانشگاه لنینگراد پیدا و چاپ شده است. مجموعه‌ی اشعار ترکی صائب در باکو چاپ شده و برخی غزلیات او توسط بالاش آذراوغلو به نظم فارسی درآمد.

توتولموش کونلومه جامیله شادان ائیله مک اولماز

ال ایلن پسته نین آغزینین خندان ائیله‌مک اولماز

از دیگران شاعران ترکی سرا می‌توان به قوسی تبریزی(دارای دیوانی با 6 هزار بیت)، درویش مثلی فرزند میرزا چلبی تبریزی(که شعر ترکی‌اش بر اشعار عربی و فارسی رجحان دارد)، محمد تقی دهخوارقانی تبریزی(مرگ 1093ق) و شاکر شیروانی از شاگردان مکتب فضولی را می‌توان نام برد. مرتضی قلیخان در اشعار ترکی خود، از حافظ و سعدی سود برده است. محمد حسین روانی در 1068ق گلستان سعدی را به ترکی برگرداند. نسخه‌ای به خط مؤلف در کتابخانه‌ی ملی تبریز موجود است.

علاوه بر آن در سده‌ی یازدهم، زبان ترکی در پژوهش‌ها و تحقیقات مورد استفاده قرار گرفت. یکی از ویژگی‌های پارسی پژوهی در این سده استفاده از زبان ترکی است. محمد مهدی تبریزی در 1199ق کتاب قواعد احمدیه از فرهنگ‌های دو زبانه را به ترکی و فارسی نوشت. کتاب فرهنگی دیگر که به ترکی فارسی است، لغتنامه‌ی سنگلاخ اثر میرزا مهدی خان استرآبادی است. میرزا محمد مهدی خان تبریزی نیز یک دستور زبان و یک لغت نامه‌ی ترکی به فارسی نوشت که به ترکی محاوره‌ای آذربایجان بوده و آن را بعد از 1198ق/ 1783م تمام کرده است.

از شاعران معروف سده‌ی دوازدهم می‌توان به ملاپناه واقف(1717-1797م) و عاشیق خسته قاسم تیکمه داشی و جنونی اردبیلی اشاره کرد. در این سده یعنی سده‌ی دوازدهم، زبان ادبی به تدریج به شکل عمومی و یگانه درآمد. ارتباط بین لهجه‌های محلی بیش‌تر شد و اختلاف میان آنها کاهش یافت. کلمات دخیل در زبان ادبی کم‌تر شده ولی در سبک‌های علمی ناچار اصطلاحات عربی به کار رفته است. در این سده ادبیات مردمی‌تر و غنی‌تر شد. سبک‌های آن عبارت بودند از:

1- سبک کلاسیک(اشعار شاکر شیروانی و جمهور شیروانی)

2- به سبک علمی(کتاب صفویه پادشاه‌لاری تاریخی تألیف در 1733م)

در نیمه قرن 18 آثار ادبی شفاهی یعنی بایاتی‌ها، قوشماها و داستان‌ها به مجالس شهری راه یافت.

منبع: سایت باشگاه اندیشه

نویسنده: پرویز زارع شاه مرسی

بیر ائلی بوراندا قاردا چکه جم

بیر ائلی بوراندا قاردا چکه جم

بیر ائلی باهاردا واردا چکه جم

بیر شکیل چکه جم گوزگیله سینه

آرزیلار دوزوله سیل سیله سینه

بیر باهار سالاجام قیش چیله سینه

بیر لالا خونچاسین قاردا چکه جم

بیر داغی چکه جم دومان ایچینده

بیر یاخشی بیتره م یامان ایچینده

بیر حققی دوغرولدام گومان ایچینده

شاختادا بیر آغاج باردا چکه جم

بیر سئلی چکه جم سارا قوینوندا

بیر ائلی یاردیم سیز یارا قوینوندا

بیر دیلی دیلچک سیز داردا چکه جم

تیکیلی بیر آغیز چکه جم بوما

بیر درین باخیش کی فیکیره جوما

یوللایام شکیلین تهرانا قوما

بیر ائلین یوخلوقون واردا چکه جم

بیر ایشیق چکه جم اوزاقدان آتیب

بیر دنیز چکه جم دنیزه باتیب

بیر ائلی چکه جم مین ایلدی یاتیب

وارلیغین بیلمیره م هاردا چکه جم

نیله ییم دیل سیز بیر باش چکه نمیرم

ائلیمین گوزونده یاش چکه نمیرم

بو ائلین ماهنی سین تاردا چکه جم

ائلیمی باهاردا واردا چکه جم

هوشنگ جعفری

(سهند) بولود قره چورلودان بیر گوزل شعر

دیلیمی، دالیمدان چیخارتسالاردا،

قوی قارداش دردیمی دئییم باری بیل

گونئی دن– قوزئیه، غربدن– شرقه.

هانسی خالقی گؤردون بیزیم تک ذلیل؟

دئمیرم دونیادا اسارت یوخدور

چوخ یئره سونگو تاخمیش استعمار،

آنجاق بیزیم کیمی اَزیلن آزدیر،

هاردا حاق وئرمز وار حاق تاپیلماز وار!

میللی آزادلیقلار عصری اولسادا

هر یئرده، هر یاندا آدی بو عصرین

نه ائتمک «دونیانی بوغدا توتسادا،

کهلیین روزیسی چینقیلدیر» همین

بو شرف، بو شوکت، بو قدرت، بو شان

هاردا دوغورداندا بیزه عار اولسون!

حیاتین آمانسیز بیر قانونو وار،

تعصوب سیز میلت گرک خوار اولسون.

میللی تعصوب دن دانیشدیم اولسون

اصلینی ایتیرنده حارامزاده دیر،

مرد اوغول  وطنین حاققین ایتیرمز،

وطن اینسانا اَن بؤیوک آنادیر.

قویون محکوم اولوم میلت چی لیگه،

دونیادا میلیتین سئومه ین کیمدیر؟!

دیلین، ائلین یوردون تالان ائتسه لر

آجییب باشینا دؤیمه ین کیمدیر؟!

گرک گؤزلریندن گؤز اؤرته هر کس

قارغا یوواسینا یاناشسا اگر،

نییه وطنیمی سئومه ییم نییه؟

من قارغادان دا اسگییم مگر؟

من دئمیرم اوستون نژاددانام من

دئمیره م ائللریم ائللردن باشدی

منیم مسلکیمده منیم یولومدا،

میلت لر هامیسی دوستدور، قارداشدیر.

چاپماق ایسته میره م من هئچ میلتین،

نه دیلین نه یئرین نه ده امه یین

تحقیر ائتمه ییرم، هده له میره م

کئچمیشین، ایندیسین، یا گله جه یین

من آییرما ییرام آیری سالمیرام،

قارداشی، قارداشدان، آروادی اَردن

آنانی بالادان، اَتی دیرناقدان،

اوره یی اوره کدن، قانادی پردن

پوزماق ایسته میره م من بیرلیک لری

اینسانلیق بیر لیگی ایده آلیمدیر،

قارداشلیق یولداشلیق ابدی باریش

دونیادا اَن بؤیوک آرزولاریمدیر.

آنجاق بیر سؤزوم وار: من ده اینسانام

دیلیم وار، خالقیم وار، یوردوم یووام وار،

یئردن چیخمامیشام گؤبه لک کیمی

آدامام حاققیم وار ائلیم اوبام وار

قول یارانمامیشام یاراناندا من

هئچ کسه اولمارام نه قول نه اسیر

قورتولوش عصری دی اینسانا بو عصر

اسیر اولانلارین بوخووون کسیر.

شاعر: سهند

بوسه لبیندن

حسنون گؤزل آیت لری ای سئوگلی جانان

اولموش بوتون عالمده سنین شانینه شایان

گل ائیله عنایت منه وئر بوسه لبیندن

چونکی گؤزلین بوسه سیدیر عاشیقه احسان

سوردوم کی کؤنول هاردادی آلدیم بو جوابی

هئچ سورما تاپیلماز اونو آختارسادا انسان

رحم ائیله دئییب سیل کیمی گؤز یاشیمی تؤکدوم

گل قانیمله اَل یوما ای آفت دوران

انصافین اگر اولسا آچیق سؤیله «نظامی»

سنله نئجه رفتار ائلسین ای مهی تابان

گل سؤیله جوابین نه اولار سورغو زمانی

احوالیمی سندن سوروشارسا قیزیل اسلان

حکیم نظامی گنجومی

عشق دیر

قد انار العشقُ للعشّاقٍ منهاج الهدا

سالک راه حقیقت عشقه ائیلر اقتدا

عشق دیر اول نشئه ی کامل کیم آندان دیر مدام

مئیده تنویر حرارت، نئیده تاثیر صدا

وادی وحدت، حقیقتده، مقام عشق دیر

کیم مشخص اولماز اول وادیده سلطاندان گدا!

ائیله مز خلوت سرای سرّ وحدت محرمی

عاشقی معشوقدن، معشوقو عاشقدن جدا

ای کی اهل عشقه سؤیلرسن ملامت، ترکین ائت

سؤیله کیم، ممکون مودور تغییر تقدیر خدا؟

عشق کلکی چکدی خط، حرف وجود عاشقه

کیم اولا ثابت، حق اثباتینده نفی ماعدا!

ای فضولی انتها سیز ذؤوق بولدون عشقدن

بؤیله دیر هر ایش کی حق آدیله قیلسان ابتدا

حکیم فضولی

قانلی زمان

گینه آلیپدی زامان شور عاشقانه می الدن

نگاری اوخشاماقا وئرمیشم بهانه می الدن

غزل آدیندا قیزین ساچلارین داراخلیاریدم

چیخارتماسایدی زمانه ماراخلی شانه می الدن

یارین کامان قاشینا کونلومو نشانه بیلیردیم

دییپدی تیر جفا وئرمیشم نشانه می الدن

حیات چشمه سینین ایزلرین گوزونده گورردیم

او گؤز یاتاندان آلیب عمر جاودانه می الدن

کونول قوشوم یووا سالماخدایام یاشیل چمن ایچره

خزان یئلی اسه ره ک آلدی آشیانه می الدن

ائلین ترانه لریلن دونه ردی جنته یوردوم

آپاردی بمبلا موشک سسی ترانه می الدن

ووراردی شعر آغاجی یازدا مین جوانه کونولده

قوجالتدی کونلومو قیش آلدی مین جوانه می الدن

خیال قاناد چالاراق «عاصم» ام سماده گزردیم

دمیر قانادلی لِی آلدی اوشَن فسانه می الدن

یئر اوزره اود یاغاراق سازکول اولدی سیمده قیریلدی

چیخارتدی جبر زمان چنگیلن چغانه می الدن

گل ای طراوتی پوزقون چمنلره گتیرن یاز

اوزانسا قیش آلاجاق طبع شاعرانه می الدن

عاصم کفاش اردبیلی 29 اسفند 1366 اردبیل- مجموعه ی شعر سوزلو گوزلر

زندگی نامه عطار

فَریدالدّین ابوحامِد محمّد عطّار نِیشابوری(۵۴۰ قمری- ۶۱۸ قمری) یکی از عارفان و شاعران ایرانی بلندنام ادبیّات فارسی‌ در اواخر سده ی ششم و اوایل سده ی هفتم است. او در سال ۵۴۰ هجری مطابق با ۱۱۴۶ میلادی در نیشابور زاده ‌شد. نام او «محمّد»، لقبش «فرید الدّین» و کنیه‌اش «ابوحامد» بود و در شعرهایش بیشتر عطّار و گاهی نیز فرید تخلص کرده‌است. نام پدر عطّار ابراهیم(با کنیهٔ ابوبکر) و نام مادرش رابعه بود.

او که داروسازی و عرفان را از شیخ مجدالدّین بغدادی فرا گرفته بود به شغل عطاری و درمان بیماران می‌پرداخت. او را از اهل سنت دانسته اند اما در دوران معاصر شیعیان با استناد به برخی اشعارش معتقدند که وی پس از چندی به تشیع گرویده یا محب اهل بیت بوده است.

درباره ی زهد، گوشه گیری و تقوی عطار حکایات زیادی گفته شده است. مشهور ترین این روایات، آنست که عطار در محل کسب خود مشغول به کار بود که درویشی از آنجا گذر کرد درویش حاجت خود را با عطار در میان گذاشت، اما عطار همچنان به کار خود پرداخت و درویش را نادیده گرفت. دل درویش از این اتفاق چرکین شد و خطاب به عطار گفت: تو که تا این حد به زندگی دنیوی وابسته‌ای چگونه می‌خواهی روزی جان بدهی؟ عطار به درویش گفت: مگر تو چگونه جان خواهی داد؟ درویش در همان حال کاسه چوبین خود را زیر سر نهاد و جان به جان آفرین تسلیم کرد. این اتفاق اثری ژرف بر او نهاد که عطار دگرگون شد شغل خود را رها کرد و راه حق را پیش گرفت. چیزی که معلوم است این است که عطار پس از این قضیه مرید شیخ رکن الدین اکاف نیشابوری می‌گردد و تا پایان عمر(حدود ۷۰ سال) با بسیاری از عارفان زمان خویش هم صحبت گشته و به گردآوری حکایات صوفیه و اهل سلوک پرداخته است و بنا بر روایتی وی بیش از ۱۸۰ اثر مختلف به جای گذاشته که حدود ۴۰ اثر از آنان به شعر و مابقی نثر است. عطار در سال ۶۱۸ یا ۶۱۹ و یا ۶۲۶ در حمله ی مغولان، به شهادت رسید.

وی یکی از پرکارترین شاعران ایرانی به شمار می‌رود و بنا به نظر عارفان در زمینه عرفانی از مرتبه‌ای بالا برخوردار بوده است؛ چنانکه مولوی درباره او می‌فرماید: ماجرای شهادت عطار از غم انگیزترین حوادث روزگار است که در روح خواننده اثری دردناک باقی می گذارد. صاحبان تذکره در این خصوص نگاشته اند که پس از تسلط چنگیز خان مغول بر بلاد خراسان شیخ عطار نیز به دست لشگر مغول اسیر گشت. گویند مغولی می خواست او را بکشد شخصی گفت: این پیر را مکش که به خون بهای او هزار درم بدهم. عطار گفت: مفروش که بهتر از این مرا خواهند خرید. پس از ساعتی شخص دیگری گفت: این پیر را مکش که به خون بهای او یک کیسه کاه ترا خواهم داد. شیخ فرمود: به فروش که بیش از این نمی ارزم. مغول از گفته او خشمناک شد و او را هلاک کرد.

با هم یکی اشعار این عارف ایرانی را می خوانیم:

جانا، حدیث حسنت، در داستان نگنجد

رمزی ز راز عشقت، در صد زبان نگنجد

سودای زلف و خالت، در هر خیال ناید

اندیشه ی وصالت، جز در گمان نگنجد

هرگز نشان ندادند، از کوی تو کسی را

زیرا که راه کویت، اندر نشان نگنجد

آهی که عاشقانت، از حلق جان برآرند

هم در زمان نیاید، هم در مکان نگنجد

آنجا که عاشقانت، یک دم حضور یابند

دل در حساب ناید، جان در میان نگنجد

اندر ضمیر دل ها، گنجی نهان نهادی

از دل اگر بر آید، در آسمان نگنجد

عطّار وصف عشقت، چون در عبارت آرد

زیرا که وصف عشقت، اندر بیان نگنجد

ای داد بیداد اردبیل!

آلتمیش ایل لیک عمریم اولدی سنده بر باد، اردبیل

بیر ده نامردم اگر ائتسم سنی یاد اردبیل!

ظن ائدیردیم من بوتون عالمده ایراندان سووای

بیر فرح آباد یئر یوخدور او ساماندان سووای

عورت اولماز حسنده فاطما، تکذبان دان سووای

وار ایمیش روسیه ده مین- مین پریزاد، اردبیل!

بیر ده نامردم اگر ائتسم سنی یاد اردبیل!

ای وطن، حوری گؤروردوم سنده کی عورتلری

دئردیم او حوریلرین سنسن یقین جنت لری

ایندی حیرانم باخوب گؤردوکجه بو لعبتلری

هر بیرینده باشقا لذت، باشقا بیر داد اردبیل!

بیر ده نامردم اگر ائتسم سنی یاد اردبیل!

حالیا باکوده یم، باکو دئمه، بیر خلدزار

خاصه دریا ساحلی بیر لعبتستان تاتار

هر طرف آغ، چاغ ماداملار بیر- بیریندن گلعذار

طرفه دلبر، تحفه بیر شئی، یاخشی بیر زاده، اردبیل!

بیر ده نامردم اگر ائتسم سنی یاد اردبیل!

مین منیم تک کابلایی بیر سونیانین دلداه سی

مین منیم تک پاک دین بیر رومقانین افتاده سی

مین منیم تک مؤمنین بیلمم نولوب سجاده سی

بنده لیک قیدین قیریب اولموشدور آزاد! اردبیل!

بیر ده نامردم اگر ائتسم سنی یاد اردبیل!

بئش دگیل، اون بئش دگیل، هر یان باخیرسان وار مادام!

ائو مادام، منزل مادام، بالقون مادام، تالوار مادام

سیرق مادام، قاستین مادام، پاسساژ مادام، بولوار مادام

مختصر، عقلم چاشیب، ای داد بیداد، اردبیل!

بیر ده نامردم اگر ائتسم سنی یاد اردبیل!

گرچه ایراندان چیخارکن باشقا ایدی نیتیم

نیتیم کسب ایدی، واردی کسب کاره غیرتیم

غیرتیم راضی دگیلدی آج دولانسین کلفتیم

یوخ گؤزومده ایندی نه کلفت، نه اولاد، اردبیل!

بیر ده نامردم اگر ائتسم سنی یاد اردبیل!

بس که آرتیر بونلاری گؤردوکجه هر دم رغبتیم

رغبتیم آرتیر سادا، لکن قاووشمور حسرتیم

حسرتیم بیر شیئه دیر، آنجاق دوزلمیر حالتیم

حالتیم تسکین نفسه قالمیر امداد، اردبیل!

بیر ده نامردم اگر ائتسم سنی یاد اردبیل!

قورخودوردی چیخمامیشکن اؤلکه دن غربت منی

چولغاییبمیش غفلتیمدن وحشت و دهشت منی

ایندی بو گؤردوکلریمدن مات ائدیب حیرت منی

اؤزلوگومدن چیخمیشام، افسوس!... فریاد!... اردبیل!

بیر ده نامردم اگر ائتسم سنی یاد اردبیل!

تازه دن برگشت ائدیب، بیر ده جوان اولسئیدیم، آه!

شیق گئییملی بیر جوان خوش نشان اولسئیدیم، آه!...

بو پریلرله دویونجا همزبان اولسئیدیم، آه!...

دهرده بئش گون یاشاردیم خرم و شاد، اردبیل!

بیر ده نامردم اگر ائتسم سنی یاد اردبیل!

میرزه علی اکبر صابیر

ایران اؤزوموندور!

من شاه قوی شوکتم، ایران اؤزوموندور!

ایران اؤزومون، ری، طبرستان اؤزوموندور!

آباد اولا یا قالسا دا ویران، اؤزوموندور!

قانون اساسی نه دی، فرمان اؤزوموندور!

شوکت اؤزومون، فخر اؤزومون، شان اؤزوموندور!

وئرمیشدی آتام گر سیزه قانون اساسی

بیر ملا کیشیدی، وار ایدی حلمی، حیاسی

بیلمزدی نه دیر لیک امورات سیاسی

ای همشهری، سن اگنینه گئی بیتلی لباسی!

خلعت اؤزومون، تخت زر افشان اؤزوموندور!

شوکت اؤزومون، فخر اؤزومون، شان اؤزوموندور!

ایرانلی دگول، جمله بیلیر «ممدلی»یم من

گرگان جفا و ستمین چنگلی یم من

ایرانلی لارین باشلاری نین انگلی یم من

سوررام، ایچه رم قانلارینی- چون زلی یم من

لاشه اؤزومون، ات اؤزومون، قان اؤزوموندور

شوکت اؤزومون فخر اؤزومون، شان اؤزوموندور!

گؤردوز کی، نئجه سیزلری تادیب ائله دیم من

باققال بالاسین لشگره سرتیپ ائله دیم من

آتشله یاخیب مجلسی تخریب ائله دیم من

قرآنی دانیب، آندی دا تکذیب ائله دیم من

سوگند نه دیر، عهد نه، فرمان اؤزوموندور

شوکت اؤزومون، فخر اؤزومون، شان اؤزوموندور!

عثمانلیدا گر چه اوجالیر بیر پارا سسلر!

آلقیشلاییر اول سسلری هپ قیرمیزی فسلر!

غم چکمیین، ای کهنه لر، ای کهنه پرسلر!

ایرانیمه تاثیر ائده مز یؤیله نفس لر

بوندان سورا بو اؤلکه ده میدان اؤزوموندور!

مخلوق اؤزومون، خنجر بران اؤزوموندور!

تبریزلی لرین کور ایدیمی، گوزلری اوّل!

بیر یئرده کئچیرتدیک گئجه- گوندوزلری اوّل!

حقیمده یوق ایدی اولارین سؤزلری اوّل

شاه ائتدیلر ایرانه منی اؤزلری اوّل

ایندی نه دئییرلر دخی، دوران اؤزوموندور!

قیزلار اؤزوموندور، گؤزه ل اوغلان اؤزوموندور!

ایرانلی گرگ عمر ائده ذلبتده همیشه!

نکبتده، اسارتده، مذلتده همیشه!

ایرانلی گرگ جان وئره غربتده همیشه

ایرانلی، ایتیل، گئت، یاخاوی بتله همیشه

خاقان اؤزومون، کشور ساسان اؤزوموندور!

شوکت اؤزومون، فخر اؤزومون، شان اؤزوموندور!

میرزه علی اکبر صابیر

موغام

داش اورکلرده یانیب داشلاری سیندیردی موغام

حاققا دوشمان اولانی حاققا تانیتدیردی موغام

نه گومان ائیله میسن بوندا کی طیلسیملری سن

کورو آهیله قوروتدو سالی یاندیردی موغام

سو چیلر کیمدی اورکلرده گوزل تون قالایا

نئچه قصدیم کونولی کسدی دایاندیردی موغام

دفن ائدین سیز منی زابل سه گاهین مایه سینه

دئییرم بلکه منی بیر گون اویاندیردی موغام

چوخ کیتابلار اوخودوم ظن ائله دیم بختیارام

منه چوخ مطلبی آهیسته جه قاندیردی موغام

بختیار وهابزاده

میرزا علی اکبر صابر، شاعر مردمی

میرزا علی اکبر صابر(۱۲۹۰-۱۲۴۱)٬ را به حق می توان یکی از بزرگترین شعرای معاصر آذربایجان نامید. صابر نه تنها در تاریخ ادبیات آذربایجان، جایگاهی سترگ دارد، بلکه هم چون میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل روزنامه نگار نامی و مبارز میهن مان٬ جایگاهی والا را در مبارزات مردم ایران برای آزادی و برابری به خود اختصاص داده است. شعرهای صابر چون پتکی بر سر محمد علی میرزای قاجار و عمله جهل و ظلم و ارتجاع زمان فرود می آمد و فریاد در گلو مانده مردمی بود که به وسیله او در روزنامه های باکو پژواک می یافت. در آن دوران روزنامه ملانصرالدین٬ به ارگان مجاهدین آذربایجان تبدیل شده بود و صابر در این میان با اشعار آتشین خود٬ آتش به دامن استبداد می انداخت. به ویژه آنجا که با به تمسخر گرفتن ممدلی میرزای قجر می گوید:

ایرانلی دئییل٬ جمله بیلیر «مند علی» یم من

گرگان جفا و ستمین چنگلی یم من

ایرانلی لارین باشلاری نین انگلی یم من

سوررام٬ ایچرم٬ قانلارینی٬ چون زلی یم من

لاشه اؤزومون٬ ات اؤزومون٬ قان اؤزوموندور

شوکت اؤزومون٬ فخر اؤزومون، شان اؤزوموندور

صابر٬ فقط مرد میدان سیاست نیست. او به خوبی علت العلل دردهای ایرانیان را می داند. جهل و نادانی که همیشه بزرگترین دشمن ایرانیان بوده و هست. از این روست که هنگامی که می خواهد آخوندهای طرفدار محمد علی میرزا(همچون میرزا هاشم در محله دوه چی) را به طعن و ریشخند بگیرد٬ از آنان به عنوان کسانی یاد می کند که خوشبختی آنان در گرو نادانی مردم است و به طعن می گوید:

تحصیل علوم ائتمه کی٬ علم آفتِ جان دئیر

هم عقله زیان دئیر؛

علم آفت جان اؤلدوغو مشهورِ جهان دیر

معروف زمان دئیر؛

پندِ پدرانه م ائشیت٬ ای ساده جوانیم

یاخما غمه جانیم؛

خوش اؤل کسه کیم٬ وِل دؤلانیب٬ داغدا چوبان دیر

آسوده همان دئیر؛

صابر یک روشنگر راستین٬ تاریکی ها و پلیدی های مردم دوران خویش را چون دملی چرکین می بیند و آنها را به سختی نشتر می زند. یکی از بزرگ ترین دردهای آن زمان- که بدبختانه هنوز هم تا حدودی هست- این بود که زنان جزو انسان ها به شمار نمی آمدند و پدر خانواده به خود حق می داد٬ هر گونه که دلش می خواهد با همسر و دخترانش و بلکه پسرانش رفتار کند. در آن دوران سیاه، پدر٬ خود داماد خویش را بدون اینکه دختر ببیند٬ انتخاب کرده و دختر بعد از رفتن به حجله بود که با مردی که قرار بود٬ یک عمر زندگی کند٬ روبرو می شد. چه دختر بچه گان بی گناهی که مجبور بودند با مردی همسن و سال پدر خویش ازدواج کنند. از این رو بود که صابر با طعن و نیش از چنین شوهری(از زبان دختر بینوا) یاد می کند:

اول گون کی آداخلادیز، اوتاندیم

اؤغلان دئدیز ارین٬ ایناندیم

ار بؤیله اؤلورموش، ایندی قاندیم

خان دؤستو٬ آمان دی٬ قؤیما گلدی

کرداری یامان دی٬ قؤیما گلدی

دودکش کیمی بیر پاپاق باشیندا

آغ توکلری بللی دیر قاشیندا

گرچی قؤجا دیر٬ بابام یاشیندا

آمما سوراغان دی٬ قؤیما گلدی

کرداری یامان دی٬ قؤیما گلدی

این شعر زیبا بعدها دستمایه ای شد برای یکی از شاه کارهای صنعت سینمای آذربایجان(شوروی) تا از آن فیلم مشهدی عباد ساخته شود. داستانی که در آن پدری ورشکسته٬ دختر ۱۵ ساله و زیبای خود را در حالی که دل به جوانی آراسته و شایسته بسته است٬ به یک پیرمرد ۷۰ ساله شوهر می دهد. فیلمی  کمدی با مضمونی انتقادی. بدبختانه این داستان سیاه در سرزمین ما به گونه ای دیگر در حال تکرار است. بدبختانه هنوز هم در سرزمین ما٬ این معضل حل نشده است. هر چند که تراژدی هایی از قبیل مشهدی عباد بیشتر در روستاها و خانواده های فقیر قابل مشاهده است٬ در دیگر خانواده ها(به ویژه با بافت سنتی و مذهبی) این تراژدی به گونه ای دیگر به پیش می رود. در سرزمین ما هنوز پدرها و مادرهایی هستند که برای فرزندانشان٬ هیچ حق انتخابی قائل نیستند و فرزند نیک از نظر آنان٬ آن است که به انتخاب های پدر و مادر بله بگوید و از میان انتخاب آنان٬ یکی را بپسندد. اگر احیاناً این فرزند در دانشگاه یا محیط کار یا در هر جای دیگری(خارج از چارچوب و عرف خانواده) دل بست٬ در این صورت است که یک شورشی و یک فرزند خودسر است که باید با هر تمهیدی شده(او را از آینده ترساندن٬ تهدید به عاق کردن٬ تهدید به طرد شدن و از ارث محروم شدن و خط و نشان کشیدن و حتی در بعضی از خانواده ها با تنبیه فیزیکی)٬ وی را از تصمیمش منصرف نمود. مهم نیست که این فرزند بالغ و عاقل شده٬ مهم نیست که تحصیلکرده است یا نه٬ مهم نیست  و مهم نیست. چرا که برای او کوچکترین حق تصمیم گیری و انتخاب قائل نیستند.